حرارتی خورشیدی

بسته به سیستم

کند

متوسط

-

بادی

بسته به سیستم

متوسط

متغیر

-

مینی توربین

سریع

متوسط

بالا

مناسب

۲-۷- قوانین موجود در ارتباط با اتصال DG به شبکه
نصب ژنراتور تولید پراکنده مشکلات عدیده‌ای را برای سیستم قدرت باوجود می ­آورد. در توصیه‌های مهندسی همچون G59/1‌در انگلستان و راهنمای فنی B61/4‌در فرانسه این مشکلات معرفی شده ­اند و جهت حل آن‌ها پارامترهایی تعریف شده است که باید در حفاظت تأسیسات و طرح کنترلی در نظر گرفته شوند.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

این ملاحظات ممکن است از یک کشور به کشور دیگر تغییر کنند اما به‌جز حالت‌های خاص سایر مفاهیم حفاظتی بسیار شبیه به هم هستند:
اگر شرایط غیرطبیعی درنتیجه‌ی تغییرات غیرقابل قبول ولتاژ یا فرکانس در نقطه تغذیه باوجود آید. بایستی ژنراتور DGاز شبکه توزیع جدا شود.
اگر در اثر اتفاقی تعداد یک یا چند فاز از تغذیه شبکه قطع شود باید ژنراتور از شبکه قطع شود.
اگر بدون اینکه خطایی در سیستم ایجاد شود، جزیره شکل گیرد ژنراتور باید از شبکه جدا شود.
اهداف بالا را می‌توان با تعبیه یک طرح حفاظتی با توانایی تشخیص شرایط کمبود یا بیش‌بود ولتاژ و فرکانس برآورده کرد.نحوه اتصال و ارتباط منابع DG(شامل ژنراتورها و ادوات ذخیره کننده انرژی) با سیستم‌های توان الکتریکی توسط استاندارد ۱۵۴۷IEEE تنظیم شده است [۲۸].
ارتباط سیستم‌های DGفتوولتاییک از طریق اینورترهای استاتیکی توسط استانداردهای فنی ۹۲۹IEEEو۱۷۴۱ULتنظیم شده است. [۱۹ و ۳۰ و ۲۹].
چندین ایالت از ایالات متحده بر اساس این استانداردها ملزومات موردنیاز مربوط به اتصال منابع DGرا تصویب کرده‌اند. استاندارد۱۵۴۷IEEE معیار عمومی لازم و موارد نیاز برای اتصال منابع DGبا مجموع ظرفیت تا MVA10 را به سیستم‌های توان الکتریکی در سطح ولتاژ توزیع اولیه و یا ثانویه ارائه می‌کند.
استاندارد ۱۵۴۷IEEEشامل موارد موردنیازی می‌باشد که قابل به‌کارگیری در تمامی فناوری‌های DGمانند ماشین‌های سنکرون، ماشین‌های القایی و سیستم‌های باواسط اینورتر قدرت می‌باشد. سیستم‌های توزیع موجود برای مشارکت دادن ادوات تولید و ذخیره انرژی طراحی نشده‌اند. استراتژی کامل کنترل و حفاظت سیستم بر مبنای این فرض طراحی شده است که تنها منبع توان الکتریکی سیستم، ترانسِ پست می‌باشد. بنابراین ملزومات موردنیاز برای اتصال منابع DGطوری طراحی می‌شود تا تأثیرات منفی­ای که منبع DGممکن است روی عملکرد ادوات موجود بگذارد، محدود شود.
مواردی که در ادامه می‌آید، موارد مهمی است که استاندارد۱۵۴۷IEEE در ارتباط با عملکرد متقابل منابع DGو سیستم قدرت موجود ارائه کرده است:
- تنظیم ولتاژ: منبع DGنباید به‌طور فعال ولتاژ را در نقطه­ی کوپلینگ مشترک^[۲۵] تنظیم نماید. منبع DGنباید سبب تغییر ولتاژ و خارج شدن از محدوده­ عملکرد طبیعی در سیستم‌های الکتریکی محلی^[۲۶] دیگر شود.
- یکپارچگی و هماهنگی با طرح زمین سیستم قدرت ناحیه^[۲۷]: طرح زمین برای منابع DGمتصل به شبکه نباید سبب به وجود آمدن اضافه ولتاژهایی شود که از میزان نامی تجهیزات متصل به سیستم قدرت ناحیه تجاوز کند. همچنین این طرح زمین نباید سبب اختلال در هماهنگی حفاظت خطای زمین سیستم قدرت ناحیه شود.
- برق‌دار کردن سهوی سیستم قدرت ناحیه: منبع DGنباید هنگامی‌که سیستم قدرت ناحیه بی‌برق است آن را برق‌دار کند.
- خطاهای سیستم قدرت ناحیه: واحد DGباید به هنگام وقوع خطا روی مدار سیستم قدرت ناحیه‌ای که به آن متصل است، تحویل انرژی و توان را متوقف کند.
- هماهنگی عمل باز بست سیستم قدرت ناحیه: واحد DGباید تحویل انرژی به مدار سیستم قدرت ناحیه‌ای که به آن متصل است را قبل از عمل باز بست توسط سیستم قدرت ناحیه، متوقف کند.
- اتصال مجدد به سیستم قدرت ناحیه: بعد از یک اغتشاش در سیستم قدرت ناحیه، تا قبل از اینکه ولتاژ و فرکانس سیستم قدرت ناحیه در محدوده قابل قبولی قرار نگرفته، هیچ واحد DGنباید مجدداً به سیستم وصل شود. سیستم متصل‌کننده واحد DGبه سیستم قدرت ناحیه باید شامل یک تأخیر قابل تنظیم (یا یک تأخیر ثابت ۵ دقیقه‌ای) باشد که بتواند وصل مجدد واحد DGرا تا ۵ دقیقه پس از برگشت ولتاژ و فرکانس حالت ماندگار سیستم قدرت ناحیه به محدوده قابل‌قبول به تأخیر بیندازد.
- جزیره شدن: برای یک جزیره الکتریکی ناخواسته و غیرعمدی که منبع DGبخشی از سیستم قدرت ناحیه را از طریق نقطه کوپلینگ مشترک تغذیه می‌کند، سیستم ارتباط‌دهنده منبع DGبه شبکه باید جزیره شدن را تشخیص داده و عمل تحویل انرژی و توان به سیستم قدرت ناحیه را حداکثر تا ۲ ثانیه پس از تشکیل جزیره الکتریکی متوقف کند.
عملکرد بخش‌هایی از فیدر در حالت جزیره‌ای، در حال حاضر توسط شرکت‌های برق مجاز نمی‌باشد و بعد از وقوع یک خطا، واحد DGمجبور است قطع شود و تا زمان رفع خطا در حالت قطع باقی بماند. اما در آینده با بیشتر شدن نفوذ DGها در شبکه‌های توزیع و رفع موانع و خطرات جزیره، جزیره شدن بخشی از سیستم ‌انکارناپذیر خواهد بود.

۲-۸- تجدید ساختار و محیط رقابتی

در سیستم قدرت سنتی، شرکت­ها به‌صورت عمودی بوده و مالکیت سیستم­های تولید، انتقال و توزیع انحصاراً در اختیار یک شرکت خصوصی و یا دولتی است و کل سیستم توسط یک مدیریت یکپارچه اداره می­گردد. شرکت­ها توان تولیدی خود را به نرخ­هایی که تحت نظارت سازمان­های محلی تعیین می­ شود به مشتری تحویل می­ دهند.
در این ساختار، هدف اصلی، تأمین بار مصرفی شبکه است. در ساختار سیستم سنتی، بهره­بردار شبکه با آگاهی از هزینه­ های حدی تولید، هزینه­ های راه ­اندازی و خاموش کردن واحدها و با در نظر گرفتن محدودیت­های فیزیکی واحدهای تولیدی و ملاحظات امنیتی سیستم انتقال تلاش می­کرد تا با حداقل هزینه، انرژی موردنیاز مصرف­ کنندگان را در زمان­های مختلف شبانه­روز تأمین نماید. در چنین ساختاری کلیه تولیدکنندگان انرژی موظف به اجرای دستورات بهره­بردار شبکه بوده و همچنین حضور سرمایه ­گذاران بخش خصوصی با مشکلات عدیده­ای همراه بود[۱۸و ۱۹].
از دلایل حرکت از سیستم سنتی به سیستم جدید می­توان به موارد زیر اشاره نمود:
ضرورت پیشرفت در فن­آوری تولید، افزایش بازده و بهبود اقتصادی
انحصارشکنی در صنعت برق باهدف ایجاد رقابت در تولید، انتقال و توزیع
عملکرد خوب بخش خصوصی در عرصه‌های مختلف

۲-۴ پیشینه موضوع برنامه­ ریزی توان راکتیو
بدلیل وابستگی زیاد بین ولتاژ و توان راکتیو در سیستم‌های قدرت، از توان راکتیو به عنوان ابزاری جهت حفظ ولتاژ در شرایط نرمال و اضطراری استفاده می‌شود. لذا تعادل توان راکتیو عاملی اساسی برای تضمین پایداری ولتاژ در سیستم‌های قدرت محسوب می‌گردد به طوری‌که برای کارکرد مطمئن سیستم قدرت، وجود مقدار کافی از منابع توان راکتیو قابل کنترل در سیستم ضروری بوده و در صورت عدم پشتیبانی توان راکتیو به مقدار مورد نیاز، فروپاشی ولتاژ صورت می‌گیرد که این امر یکی از مهم‌ترین علل خاموشی‌های‌ سراسری در جهان محسوب می‌شود. به تعیین محل، سایز، نوع و زمان نصب منابع تولید توان راکتیو (RPS)^[1] برنامه‌ریزی توان راکتیو (RPP)^[2] گفته می‌شود. در واقع هدف از برنامه‌ریزی توان راکتیو (RPP)، تامین منبع راکتیو کافی در سیستم قدرت است. مساله کلیدی در برنامه‌ریزی ‌توان راکتیو (RPP)، اختصاص بهینه منابع تولید توان راکتیو با درنظر گرفتن مکان، سایز، نوع و زمان نصب بهینه است. به طور کلی منابع تولید توان راکتیو (RPS) عبارتند از ماشین سنکرون، بانک خازن / راکتور، و سیستم های انتقال جریان متناوب انعطاف پذیر (FACTS)^[3] و غیره. این کار با اهدافی از قبیل کاهش تلفات شبکه، بهبود پروفیل ولتاژ، افزایش پایداری ولتاژ، کاهش هزینه‌های ثابت و متغییر شبکه و نجهیزات تولید توان راکتیو صورت و یا حتی ترکیبی از اهداف مختلف به‎عنوان یک مدل چند هدفه صورت می‌‌گیرد.
( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

مطالعه جایابی بهینه مکان و ظرفیت خازن ها و تغییر نسبت Tap در شبکه های الکتریکی امری ضروری است. ادمیتانس­های خازنی و تغییرات نسبت Tap ترانس­ها سبب آزاد شدن ظرفیت تولید، آزاد شدن ظرفیت انتقال، کاهش افت ولتاژ، بهبود تنظیم ولتاژ و افزایش درآمد ناشی از بهبود ولتاژ می شود.
تحقیقات زیادی از روش های کلاسیک برای حل مساله جایابی بهینه خازن استفاده شده است]۲۰-۲۵[. در مرجع ]۲۶[ از روش برنامه ریزی عدد صحیح (MILP) و مخروطی (CP) برای تعیین مکان و اندازه خازن­ها در شبکه استفاده شده است. هدف اصلی این مقاله مینیمم کردن هزینه استفاده از بانک های خازنی و کاهش تلفات انرژی بوده به نحوی که قیود اساسی رعایت شوند. در مرجع [۲۷] از روش MLIP برای جایابی بهینه رگولاتورهای ولتاژ و خازن ها استفاده شده است. مرجع ]۲۸[ برای تجدید ساختار جایابی خازن جهت کاهش تلفات انرژی از روش MINLP بهره جسته است. در مرجع ]۲۹[ روش حلقه توسعه یافته برای پیدا کردن اندازه بهینه خازن ها جهت مینمم کردن تلفات توان در عملکرد روزانه بررسی شده است.
موضوع جایابی بهینه خازن ها در زمان حضور بارهای متغییر به عنوان موضوع بهینه سازی غیر خطی با تابع هدف متفاوتی به واسطه تغییر هزینه خازن بصورت گسسته و تغییرات پیوسته بار در طول روز مطرح می گردد. بنابراین استفاده از تکنیک های بهینه سازی کلاسیک نمی ­توانند ظرفیت خازن­های بهینه را بدرستی تعیین کنند]۳۰[.
در دو دهه اخیر مطالعه بر روی تکنیک های ابتکاری نشان می دهد که بسیاری از مشکلات روش های کلاسیک با بهره گرفتن از این روش ها قابل حل است. از متداولترین این روش ها می توان به برنامه­ ریزی تکاملی Evolutionary Programming، الگوریتم ذوب فلزات (SA) Simulated Annealing، الگوریتم ژنتیک (GA) Genetic Algorithm، الگوریتم ازدحام ذرات Particle Swarm Optimization، الگوریتم مورچگان Ant Colony opimization، تکامل تفاضلی Differential Evolution اشاره کرد ]۳۱-۳۶[.
در ادامه ابتدا مروری با ذکر جزئیات بر برخی از کارهای انجام شده صورت می‌گیرد. سپس به دسته‌بندی روش‌های مورد استفاده برای حل مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو (RPP) پرداخته و مقالات موجود در این زمینه مورد بحث قرار می‌گیرند. در ادامه نیز با توجه به اهمیت روش‌های بهینه‌سازی هوشمند، برخی از این روشها به طور مختصر شرح داده خواهند شد و در انتها نیز به دسته بندی مقالات ذکر شده در قالب جدول پرداخته می‌شود.
تاکنون تحقیقات زیادی در این زمینه انجام شده و مقالات زیادی ارائه شده است. مرجع [۳۷] با اضافه کردن دو طرح جدید شامل جستجوی چند جهته و کاهش فضای جستجو به الگوریتم تکاملی تفاضلی ترکیبی (HDE)^[4]، نسخه بهبود یافته‌ای از آن را ارائه کرده و آن را جستجوی قدرتمند تکاملی تفاضلی ترکیبی (RSHDE)^[5] نامید. مهم‌ترین عیب HDE این بود که در شبکه‌های با مقیاس وسیع در پیدا کردن جواب بهینه با دشواری‌هایی روبرو بود که این مشکل در RSHDE برطرف شده است. الگوریتم پیشنهادی برای حل مساله مکان‌یابی خازن شنت در شبکه توزیع به منظور جبران توان راکتیو و با هدف کاهش تلفات و هزینه نصب خازن مورد استفاده قرار می‌گیرد. جهت ساده‌سازی بیشتر، از هزینه‌های تعمیر و نگهداری خازن صرف‌نظر می‌شود. همچنین به منظور حفظ ولتاژ در محدوده مجاز، تخطی از محدوده مجاز به صورت جریمه با تابع هدف جمع می‌شود.
مرجع [۳۸] ابتدا به مقررات زدایی در صنعت برق و چالش‌های ناشی از آن که بر مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو تاثیر‌گذار هستند اشاره می‌کند. چالش‌هایی از قبیل عدم برنامه‌ریزی هماهنگ برای مکان، ظرفیت، و زمان راه اندازی نیروگاه‌های جدید، و یا همچنین تعطیلی نیروگاه‌های قدیمی که اساسا در اختیار شرکت های تولید برق بوده و معمولا بدون مقدمه و برنامه قبلی به مدیریت عملیات بازار اطلاع داده می‌شود. همچنین اشاره می‌شود که مواردی از این قبیل جزو عدم قطعیت محسوب شده و مواجهه با آنها و لحاظ کردن آنها در مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو نیازمند یک روش جدید می‌باشد. با این فرض که خروجی ژنراتور و بار به صورت یک تابع چگالی احتمال مدل شوند، روش برنامه‌ریزی شانس- مقید (CCP)^[6] برای حل مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو ارائه می‌شود. در ادامه مساله با هدف کاهش تلفات و هزینه خرید و نصب تجهیزات توان راکتیو و با بهره گرفتن از روش شبیه سازی مونت کارلو (MCS)^[7] و الگوریتم ژنتیک (GA)^[8] حل می‌شود.
مرجع [۳۹] اشاره می‌کند که مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو یک مساله بهینه سازی چند هدفه بوده که برای حل آن یه یک مساله بهینه سازی چند هدفه نیاز است. سپس ذکر می‌شود که الگوریتم ژنتیک چند هدفه ۲ (NSGA-II)^[9] در حفظ تنوع خوب و فاصله یکنواخت در میان پاسخ‌های نامغلوب دچار مشکل است. بنابراین، با هدف حفظ تنوع مناسب در پاسخ‌های نامغلوب، یک فاصله ازدحامی پویا (DCD)^[10] تعریف و به الگوریتم ژنتیک چند هدفه ۲ اعمال می‌شود. روش جدید الگوریتم ژنتیک چند هدفه اصلاح شده ۲ (MNSGA-II)^[11] نامیده می‌شود. کمینه کردن هزینه‌های عملیاتی و سرمایه‌گذاری منابع تولید توان راکتیو، بهبود پروفیل ولتاژ و افزایش پایداری ولتاژ به عنوان تابع هدف در نظر گرفته می‌شوند.
در مرجع [۴۰] برنامه‌ریزی خطی متوالی (SLP)^[12] معرفی شده و سپس ذکر می شود که این روش با بهره گرفتن از ضرایب تعریف شده توسط کاربر تمامی توابع هدف را به یک هدف واحد تبدیل کرده که ممکن است انتخاب نامناسب این ضرایب تمام اهداف را بهینه نکرده و تمام قیود نیز به بهترین وجه ممکن لحاظ نگردند. برای غلبه بر این مشکلات، یک روش چند هدفه فازی (MFLP)^[13] مبتنی بر برنامه‌ریزی خطی متوالی ارائه شده و مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو بر اساس روش پیشنهادی فرمول بندی می‌شود. سپس مساله با هدف کاهش تلفات و کمینه کردن هزینه‌های خازن حل می‌شود.
در مرجع [۴۱] یک الگوریتم دولایه شبیه سازی تبرید (TLSA)^[14] برای حل مسائل بهینه سازی چند هدفه ارائه می‌شود. همچنین ذکر می‌گردد که این روش قادر است در شرایطی که حتی فضای مساله غیر محدب است نیز جواب بهینه سراسری را بدست آورد. سپس مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو با هدف کاهش هزینه تلفات، هزینه‌ سرمایه گذاری منابع تولید توان راکتیو و کمینه کردن میزان انحراف ولتاژ از مقدار نامی حل می‌شود.
در مرجع [۴۲] منحنی تداوم بار (LDC)^[15] به چندین بازه زمانی با تقاضای توان اکتیو ثابت تقسیم شده و سپس وضعیت منابع تولید و کنترل توان راکتیو با هدف کمینه کردن تلفات انرژی محاسبه می‌شوند. برای حل مساله یک الگوریتم بهینه‌سازی مبتنی بر آموزش- یادگیری فازی (Fuzzy-TLBO)^[16] استفاده شده و نتایج حاصله با روش‌های برنامه‌ریزی خطی (LP)^[17]، برنامه‌ریزی خطی فازی (Fuzzy-LP)^[18]، جفتگیری زنبور عسل اصلاح شده (MHBMO)^[19] و TLBO مقایسه می‌شود.
در مرجع [۴۳] منابع تولید توان راکتیو از نظر سرعت پاسخ گویی، به دو گروه تقسیم می‌شوند. منابعی که دارای سرعت بالا بوده و در شرایط اضطراری به کار گرفته شده و منابعی که از سرعت پایینی برخوردار هستند و در شرایط نرمال شبکه مورد استفاده قرار می‌گیرند. به طور کلی، هزینه سرمایه گذاری منابع کند بسیار کمتر از منابع سریع می باشد. از سوی دیگر، به دلیل نقش قابل توجهی که منابع سریع در کنترل شبکه در شرایط اضطراری دارند، استفاده از آنها حتی اگر گران‌تر هم باشند اجتناب ناپذیر بوده و ایجاد یک موازنه و مصالحه بین مسائل اقتصادی و فنی ضروری می‌باشد. در ادامه نمونه ای از تجهیزات کند و سریع برای جبران توان راکتیو معرفی می شوند. هزینه انتظاری برای هر حالت گذار به صورت احتمالاتی در فرمول بندی مساله لحاظ شده و هزینه‌های سرمایه‌گذاری سالانه با توجه به سرمایه‌گذاری بلند مدت و ضریب بازگشت سرمایه (CRF)^[20] در نظر گرفته می‌شوند. در نهایت مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو برای سطوح مختلف بار و به کمک الگوریتم (PSO)^[21] حل می‌شود.
در مرجع [۴۴] اشاره می‌شود که برخی از تجهیزات جبران توان راکتیو دارای ماهیتی گسسته بوده و مدل ریاضی برنامه‌ریزی توان راکتیو با وجود چنین تجهیزاتی منجر به یک برنامه‌ریزی غیر خطی عدد صحیح مختلط (MINLP)^[22] می‌شود. سپس الگوریتم شاخه و حد (B&B)^[23] غیر خطی برای حل مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو در یک سیستم قدرت الکتریکی پیشنهاد شده و مساله با هدف کاهش هزینه‌های ثابت و متغییر ادوات تولید توان اکتیو حل می‌شود.
مرجع [۴۵] یک تابع هدف جدید مبتنی بر پایداری ولتاژ معرفی و به کمک یک الگوریتم تکرار شونده مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو در سیستم های قدرت را به کمک تغییر وضعیت تب چنجرهای تحت بار (OLTCs)^[24] و منابع تولید توان راکتیو و با هدف بهبود حاشیه پایداری ولتاژ (VSM)^[25] سیستم حل می‌کند. تفاوت تابع هدف ارائه شده با موارد مشابهه در این است که این تابع هدف همبستگی‌ای قوی با حاشیه پایداری ولتاژ سیستم داشته و با بهینه شدن این تابع هدف، حاشیه پایداری ولتاژ سیستم به طور موثری افزایش می‌یابد.
مرجع [۴۶] از یک روش جدید به نام الگوریتم جستجوی تفاضلی (DSA)^[26] برای حل مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو استفاده می‌کند. این روش یک الگوریتم تکاملی جدید و موثر برای حل مسائل بهینه‌سازی است که در حل مسئله بهینه‌سازی قوی و قابل انعطاف بوده و در مقایسه با سایر روش‌های تصادفی می‌تواند راه حلی با کیفیت بالا را در زمانی محاسبه کوتاه تر پیدا کند. همچنین برای تخمین بیشترین مقدار بارپذیری^[۲۷] سیستم و شناسایی خطوط و شین‌های بحرانی از یک شاخص پایداری ولتاژ سریع (FVSI)^[28] استفاده می شود. به این منظور، توان راکتیو در یک شین‌ بار خاص تا زمانی که وارد نقطه بی ثباتی شود افزایش می‌یابد. در این مرحله، بار متصل به آن شین‌ به عنوان حداکثر مقدار بارپذیری در نظر گرفته می‌شود.
مرجع [۴۷] با هدف به حداقل رساندن هزینه تلفات انرژی، هزینه های توان راکتیو تولید شده توسط خازن‌ها و حداکثر سازی حاشیه پایداری ولتاژ مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو گرفته را مورد بررسی قرار داده است. در روش ارائه شده، اندازه ولتاژ شین‌های کنترل شونده، تنظیمات تپ ترانسفورماتورها و توان راکتیو تولیدی توسط بانک‌های خازنی به عنوان متغیرهای کنترلی در نظر گرفته می‌شوند. همچنین برای حل مساله از الگوریتم تکاملی تفاضلی چند هدفه (MODE)^[29] استفاده می‌شود.
در مرجع [۴۸] یک روش برنامه‌ریزی توان راکتیو در بازه کوتاه مدت^[۳۰] و در غالب کنترل خدمات جانبی ولتاژ^[۳۱] ارائه می‌شود. در روش ارائه شده، سیستم قدرت از لحاظ ولتاژ به چندین ناحیه با ذخایر کافی توان راکتیو تقسیم و در نتیجه چندین بازار توان راکتیو تشکیل می‌شود. در مرحله اول بدون به خطر انداختن امنیت سیستم قدرت، به کمک بهینه‌سازی، پرداختی بهره‌بردار سیستم بابت توان راکتیو به حداقل می رسد. همچنین توسط یک مکانیزم حراج قیمت توان راکتیو ناحیه‌ای تعیین می‌شود.‌ مقایسه بین نگرش ناحیه‌ای و غیر ناحیه‌ای نشان می‌دهد که ایجاد چندین بازار توان راکتیو در یک سیستم باعث کاهش هزینه پرداختی بهره‌بردار سیستم بابت توان راکتیو می‌شود.
مرجع [۴۹] روشی مبتنی بر شاخص پایداری برای شناسایی حساس‌ترین شین از نظر شاخص پایداری جهت نصب خازن ارائه می‌کند. توابع هدف عبارتنداز کاهش تلفات توان، بهبود پروفیل ولتاژ و بیشینه کردن صرفه‌جویی اقتصادی محاسبه می‌شود. همچنین جهت جلوگیری از معکوس شدن توان راکتیو عبوری از خطوط، قید ولتاژ شین‌ها که معمولا در سایر مقالات استفاده می‌شود، توسط یک قید جدید بر اساس مولفه راکتیو جریان عبوری از خطوط جایگزین می‌شود.
مرجع [۵۰] از الگوریتم جستجوی هارمونی (HSA)^[32] برای یافتن تنظیمات بهینه متغیرهای کنترلی از قبیل ولتاژ ژنراتور، موقعیت تپ ترانسفورماتور و مقدار تجهیزات جبران راکتیو و با هدف کاهش تلفات، بهبود پروفیل ولتاژ و پایداری ولتاژ استفاده می‌کند.
در مرجع [۵۱] اشاره می‌شود که در محیط بازار، بهره‌بردار سیستم معمولا مجبور است مدیریت توان راکتیو خود را بر اساس نتایج به‌‌دست آمده از بازار توان اکتیو انجام دهد. لذا بازار توان راکتیو از بازار توان اکتیو جدا می‌باشد. سپس، یک با ارائه یک روش بهینه‌سازی برای مدیریت توان راکتیو و به کمک بیشینه کردن ذخیره توان راکتیو ژنراتور^[۳۳] حاشیه پایداری ولتاژ^[۳۴] را بهبود می‌دهد.
در مرجع [۵۲] عنوان می‌شود که منابع تولید توان راکتیو به دو دسته استاتیکی و دینامیکی تقسیم می‌شوند. منابع دینامیکی مانند دارای زمان پاسخ سریع بوده در حالی که منابع استاتیکی دارای زمان پاسخ نسبتا کند می‌باشند. همچنین هزینه منابع استاتیکی بسیار کمتر از هزینه منابع دینامیکی می‌باشد. منابع استاتیکی برای مقابله با مشکلات بلند مدت پایدری ولتاژ مقرون به صرفه بوده در حالی که منابع دینامیکی به دلیل قابلیت سریع سوئیچ شدن عمولا جهت مقابله با افت ولتاژ گذرا و مشکلات کوتاه مدت پایداری ولتاژ مورد استفاده قرار می‌گیرند. سپس مطرح‌ می‌شود که در مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو مسائل اساسی عبارتنداز : چقدر ظرفیت توان راکتیو لازم است؟ این ظرفیت در کجا باید نصب شود؟ این ظرفیت چگونه بین منابع استاتیکی و دینامیکی تقسیم شود؟ در انتها، با هدف برآوردن الزامات بلند مدت حاشیه پایداری ولتاژ و افت ولتاژ گذرا، ظرفیت بهینه منابع استاتیکی و دینامیکی محاسبه می‌شود.
۲-۵ روش‌های مورد استفاده برای حل مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو
مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو یک مسئله بهینه‌‌سازی ترکیبی غیر‌خطی با ابعاد وسیع و شامل تعدادی قید می‌باشد. برای حل چنین مسئله‌‌ای به یک روش بهینه‌‌سازی قدرتمند و کارآمد نیاز است. تا کنون روش‌های مختلفی برای حل این مساله مورد استفاده قرار گرفته است که در این بخش به ذکر این روشها و دسته‌بندی آنها می‌پردازیم. همچنین به منظور جمع‌بندی و نگاهی کلی به این روشها، در انتهای این بخش نیز کلیه روش‌های موجود در قالب یک شکل نشان داده خواهند‌ شد.
۲-۵-۱ روش‌های تحلیلی (AM)^[35]
در اوایل، زمانی که منابع محاسباتی قدرتمند در دسترس نبوده و یا گران قیمت بودند، نویسندگان محاسباتی مبتنی بر روش‌های تحلیلی (AM) ارائه کردند. همچنین از برخی تقریب‌ها به منظور کاهش فرایند محاسباتی استفاده شد. روش‌های تحلیلی (AM) نیز برای حل مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو ارائه شده است. اولین کار انجام شده در سال ۱۹۵۶ برای بانک خازنی بهینه منفرد و چندگانه در حالت توزیع یکنواخت و غیر یکنواخت بار انجام شد [۵۳]. مرجع [۵۴] بر روی کار ارائه شده در [۵۳] کار کرد و یک الگوریتم عملی‌تر برای بانک خازنی ثابت با نظر گرفتن متوسط بار راکتیو در سیستم برای حالت توزیع شده به صورت یکنواخت ارائه کرد. [۵۴] کار خود در [۵۵] را توسعه داد تا خازن سوئیچ شونده را نیز لحاظ کند. روش های تحلیلی (AM) معمولا به عنوان روش های ساده در نظر گرفته می‌شوند. البته روش‌هایی که اخیر ارائه شده‌اند بسیار دقیق تر و عملی هستند.
۲-۵-۲ روش‌های برنامه‌ریزی عددی (NP)^[36]
برنامه‌ریزی عددی (NP) روشی است که مسائل ریاضی توسط آن طوری فرموله شده که می‌توان آنها را با عملیات محاسباتی حل کرد. روش‌های برنامه‌ریزی عددی (NP) روش‌های تکرار شونده هستند که برای به حداکثر رساندن (و یا کمینه کردن) یک تابع هدف از متغیرهای تصمیم مورد استفاده قرار گیرد. مقادیر متغیرهای تصمیم نیز باید مجموعه‌ای از محدودیت را برآورده سازد. با دسترسی به مهارت‌های محاسباتی سریع و حافظه‌های بزرگ، استفاده از روش های عددی (NP) در سیستم قدرت افزایش پیدا کرده است. نویسندگان مدل‌های مختلف ریاضی را فرمول‌بندی کرده‌ و از روش‌های عددی (NP) برای حل این مسئله، استفاده کرده‌اند. در [۵۶]، از روش برنامه‌ریزی پویا (DP)^[37] استفاده شده است. فرمول بندی ارائه شده در [۵۶] ساده بوده و تنها کاهش تلفات انرژی را در نظر گرفته و سایز خازن های گسسته را محاسبه می کند. مرجع [۵۷] در مکان‌یابی بهینه بانک‌های خازن ثابت و سوئیچ شونده روشی ابتکاری مبتنی بر تکرار(IS)^[38] پیشنهاد کرده است که از صرفه‌جویی در هزینه به عنوان معیار همگرایی استفاده می‌کند.
۲-۵-۳ روش های اکتشافی (HM)^[39]
روش‌های اکتشافی (HM) یا هیوریستیک‌ها عبارتند از معیارها، روشها یا اصولی برای تصمیم‌گیری بین چندین خط ‌مشی و انتخاب اثربخش‌ترین برای دستیابی به اهداف موردنظر. هیوریستیک‌ها نتیجۀ برقراری اعتدال بین دو نیاز هستند: نیاز به ساخت معیار‌های ساده و در همان زمان توانایی تمایز درست بین انتخاب‌های خوب و بد. روش‌های اکتشافی (HM) استراتژی سریع و عملی ایجاد می‌کنند که فضای جستجوی کل را کاهش داده و می‌توانند با اطمینان خاطر به راه حلی نزدیکتر به راه حل بهینه منجر شوند. از روش های اکتشافی (HM) نیز برای حل مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو استفاده می‌شود. مرجع [۵۸] یک روش ابتکاری ارائه کرد که بر‌اساس آن شین‌های حساس‌تر به منظور بیشترین کاهش در تلفات برای نصب خازن شناسایی می‌شوند. در [۵۹] ادامه کار [۵۸] با در نظر گرفن هزینه‌های بانک خازنی و به منظور کاهش تلفات توان و انرژی در پیک بار انجام شده است. در [۶۰]، نویسنده شاخص حساسیت باس برای تعیین موقعیت نصب خازن را مورد بررسی قرار داده و از تابع منحنی برای پیدا کردن مقدار گسسته سایز خازن استفاده کرده است.
۲-۵-۴ روش‌های هوش مصنوعی (AI)^[40]
ساده‌ترین الگوریتم جستجو در بهینه‌سازی، جستجوی جامع بوده که سعی می‌کند تمام راه حل‌های ممکن از یک مجموعه را از قبل تعیین کرده و سپس یکی از بهترین جواب ها را انتخاب کند. با این حال همچین روشی به لحاظ زمان محاسبه و فضای مورد نیاز غیر کارآمد خواهد بود. روش‌های هوش مصنوعی (AI) رده‌ی خاصی از روش جستجوی اکتشافی هستند که از این روش‌های بهینه سازی هوشمند نیز حل مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو استفاده شده است. با توجه به مسائل گفته شده مشخص است که بین روش‌های هوش مصنوعی (AI) و اکثر شیوه های مرسوم بهینه‌سازی، سه تفاوت عمده به قرار زیر قابل وجود دارد:
۱- روش‌های هوش مصنوعی، همزمان یک مجموعه از نقاط را جستجو می­ کنند نه یک نقطه.
۲- روش‌های هوش مصنوعی از قوانین احتمالی پیروی می­ کنند و نه از قوانین قطعی.
۳- روش‌های هوش مصنوعی به مشتق گیری و یا هر گونه اطلاعات کمکی نیازی ندارند.
الگوریتم ژنتیک ^[۴۱](GA) [61]، الگوریتم سیستم ایمنی (IA)^[42] [۶۲]، جستجوی ممنوعه (TS)^[43] [۶۳]، بهینه سازی ازدحام ذرات (PSO)^[44] [۶۴]، الگوریتم شبیه‌سازی رشد گیاه (PGBO)^[45] [۶۵]، الگوریتم بهینه سازی مبتنی بر آموزش یادگیری (TLBO)^[46] [۶۶]، کلونی مورچه ها (ACO)^[47] [۶۷].
در حال حاضر روش AI به عنوان قدرتمند ترین روش در حل بسیاری از مسائل سیستم قدرت از جمله مسائل تک هدفه با چند محدودیت، چند هدفه با چند محدودیت و یا چند معیار بهینه پارتو به کار می‌رود. همانطور که ذکر شد، امتیاز این الگوریتم‌ها آن است که هیچ محدودیتی برای تابع بهینه شونده، مثل مشتق‌پذیری یا پیوستگی لازم ندارند و در روند جستجو خود تنها به تعیین مقدار تابع هدف در نقاط مختلف نیاز دارند و هیچ اطلاعاتِ کمکی دیگری، مثل مشتق تابع را استفاده نمی‌کند. لذا می‌توان در مسائل مختلف اعم از خطی، پیوسته یا گسسته استفاده ‌شوند و به سهولت با مسائل مختلف قابل تطبیق هستند. با این حال در سیستم های بزرگ، روش AI به زمان محاسبه بالا و فضای حافظه بزرگ نیاز دارد.
۲-۵-۵ روش‌های ترکیبی (AI)^[48]
همانطور که اشاره شد، در سیستم های بزرگ، روش AI به زمان محاسبه بالا و فضای حافظه بزرگ نیاز دارد. همچنین هر یک از روش‌های بهینه‌سازی هوشمند دارای نقاط قوت و ضعف می‌باشند. برای رفع این مشکلات روش‌های ترکیبی قدرتمند تر مطرح شده‌اند. با ترکیب آنها با یکدیگر می‌توان مزیت‌های آنها

شکل (۲-۲): نمایی کلی از روش‌های مورد استفاده برای حل مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو
را تقویت و نقاط ضعف آنها را کاهش داد. به عنوان مثال مرجع [۶۸] با ترکیب قوانین فازی و الگوریتم ژنتیک یک روش ترکیبی فازی-ژنتیک (Fuzzy-GA)^[49] برای حل مساله مکان‌یابی خازن‌ در شبکه‌های توزیع ارائه داده است. جهت درک و دسته‌بندهی بهتر روش‌های موجود، نمایی کلی از روش‌های مورد استفاده برای حل مساله برنامه‌ریزی توان راکتیو، در شکل (۲-۲) نشان داده شده است.
۲-۶ شرح مختصری بر برخی از الگوریتم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی (AI)
همانطور که در شکل (۲-۲) مشاهده می‌شود، این الگوریتم‌ها از تنوع زیادی برخوردار بوده و روز به روز نیز بر تنوع آنها افزوده می‌شود. عمده این روش‌ها از طبیعت الهام گرفته شده‌اند. در این بخش برخی از این الگوریتم‌ها به طور مختصر مورد اشاره قرار می‌گیرند.

۱۵ – ۱ مرز^[۱۱]
مفهوم مزر از جمله مفاهیم بنیادین در مطالعات جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک است که در اگر ارتباط با مفهوم مهم دیگر جغرافیای سیاسی، یعنی قوم قرار گیرد، اهمیّت فراوانی به خود می گیرد. این امر در قبال مطالعات مربوط به جغرافیای سیاسی کشور ایران از آن جهت اهمیت یافته است که این کشور از جمله کشورهای معدود در نقشه سیاسی کشورهای جهان است که دارای تعدد قومیّت است و گستره انسانی این اقوام در آنسوی مرزها در کشورهای همسایه کشور ایران ادامه یافته است. در برخورد کلی از مفهوم مرز، باید آن را جایگاه جدا کننده محدوده سرزمینی یک کشور از کشور دیگر دانست؛ به عبارتی روشن تر، مرز تحدید کننده حدود سرزمین تحت حاکمیت حکومت و مشخص کننده محل استقرار ملت است. از این رو، مرز دارای مفهوم سیاسی است که بعنوان معیار جدا قلمرو کشورها و تعیین محدو - ده سرزمینی و مشخص کننده قلمروی قدرت اجرایی هر نوع حاکمیتی مطرح می شود؛ تعیین کننده حدود اختیارات دولت آن حکومت نیز هستند؛ به عنوان مثال، دولتی نمی تواند از مردمی که در خارج از خط مرزی تثبیت شده آن دولت زندگی می کنند مالیات بگیرد یا از آنها بخواهد به خدمت نظام در آینده یا در خاک کشور همسایه بدون اجازه به اجرای عملیات نظامی بپردازد. گذر از خطوط مرزی بین المللی بدون اجازه ممکن نیست و نیازمند به دریافت اجازه عبور، لازمه مسافرت به کشور های دیگر است. در میان گونه های مختلف مرز،مرزهای بین الملل، به دلیل آنکه در آن بیش از سایرگونه هاامکان بروز اختلاف و منازعه سیاسی وجود دارد از اهمیت بیشتری برخوردار است. بررسی چگونگی پیدایش و کارکرد و گروه بندی مرزها وظایف ویژه جغرافیدانان سیاسی است (میرحیدر، ۱۳۸۷: ۱۶۱). تعیین و ترسیم مرزها برا اساس ویژگی خاص هر کشور انجام می گیرد؛ این معیارهای جداسازی می توانند بر اساس عوامل طبیعی (جغرافیایی) یا انسانی صورت می پذیرد، ولی قراردادی بودن از مشخصه های اصلی مرزها محسوب می شوند. منافع سیاسی، اقتصادی، استراتژیکی و اجتماعی و دخالت های کشورهای استعماری  باعث ایجاد اختلافاتی در مرزها بین کشورها گردیده است؛ که گاهی به نزاع، کشمکش و جنگ های خونین انجامیده است؛ در هر صورت توجه خاصی به این عوامل مبذول گردد تا از هرگوجه چالش ژئوپولیتیکی ممانعت شود. در حالی که مفهوم مرز که پدیده ای جدید است، مفهوم سامان به عنوان مفهومی نزدیک به مرز قرار گرفته است. در حالی که «مرز» در فارسی از مفهوم «سامان» فراتر نمی رود و آن خطی است جدا کننده دو سرزمین که هیچ گونه نگاه به درون یا بیرون را نمی رساند، «سرحد» در حقیقت مفهوم میزان نهایی یا «اندازه» را می رساند که در جای خود مفهوم «بس بودن» یا کفایت داشتن را می رساند و بیشتر جنبه نگاه به درون را دارد و از پویایی سیاسی «نگاه به بیرون» داشتن بهره چندانی ندارد (مجتهدزاده، ۱۳۸۶: ۴۳).
فصل دوم: ادبیات تحقیق (مبانی نظری)
۱ – ۲ ژئوپلیتیک ژئوپلیتیک عنوانی پرکاربرد است. نویسندگان، ناظران و دست اندرکاران سیاست بین الملل به طور مداوم این عنوان را برای شرح، توصیف یا تحلیل بحثهای خاص سیاست خارجی به کار می برند Sempa, 2002: 3)). واژه ژئوپولیتیک، مرکب از دو واژه انگلیسی Geo «زمین» و Politics«سیاست - قدرت سیاسی» است و موضوع آن بررسی قدرت سیاسی در رابطه با سرزمین یا جغرافیاست. معنی کردن ژئوپلتیک با یک معنی ویژه کاری بس مشکل است زیرا معنی مفاهیمی نظیرژئوپلتیک تمایل به تغییر و تحول دارند همانطور که دوره های تاریخی و ساختارهای نظم جهان تحول می یابند. ژئوپلیتیک در کاربرد تاریخی و بدون نظم ترتیب آن بخوبی فهمیده می شود (اتوتایل، ۱۳۸۰: ۲۰). ژئوپلیتیک علم نیست، بلکه بخشی از دانش جغرافیای سیاسی محسوب می شود؛ ژئوپلیتیک عبارتند از مطالعاتی که به بررسی رقابت قدرتهای جهانی بر اساس امکاناتی که زمین در اختیارشان قرار داده است، می پردازد. بنابراین ماهیت این علم را باید در رابطه میان جغرافیا و سیاسی (فعل سیاسی) دانست. ژئوپولیتیک از نقش آفرینی های سیاسی - محیطی در چارچوب مفهوم قدرت بحث می کند (مجتهدزاده، ۱۳۸۱: ۲۱). همچنین ژئوپلیتیک به عنوان شرح محیط های سیاسی - جغرافیایی و ارتباط آنها با قدرت سیاسی و تنظیم فضایی چارچوب واحدهای قدرت سیاسی مانند نیمکره ها، اقیانوسها، سرزمین ها و مرزهای دریایی، منابع طبیعی و فرهنگ (Bert Chapman, 2011 :3). به عبارتی روشن تر، ژئوپلیتیک مطالعات سیاست‏ کشورها، بر اساس عوامل و پدیده ‏هاى جغرافیایى است. از این رو، ژئوپلیتیک یا سیاست جغرا - فیایی به طور کلی به ارتباط سیاست و سرزمین‌ها در مقیاس منطقه ای و جهانی است؛ بنابراین ژئو - پلیتیک دارای نقش برجستهای در روابط بینالملل است.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

(حوزه افقی) Vertical
سرزمین
قدرت اندیشه
حکومت
سرزمین، مردم، منابع
(حوزه افقی) Horizontal
مدل از: علیرضا محرابی ، ژئوپلتیک و تحول اندیشه حکومت در ایران، انتشارات انتخاب، صفحه ۱.
در فرهنگنامه فرانسوی روبر (۱۹۶۵)، درباره واژه ژئوپلیتیک آمده است: «ژئوپلیتیک علمی است که به مطالعه روابط بین داده های طبیعی جغرافیا و سیاست حکومت ها می پردازد». در فرهنگنامه لاروس (۱۹۶۵)، چنین تعریف شده است:«مطالعه روابطی که هر کشور به وسیله آن سیاست هایش را با قوانین طبیعی را به هم پیوند می زند و در این پیوند قوانین طبیعی، از عوامل دیگر تعیین کننده تراند» (عزتی، ۱۳۸۸: ۵). کارل هاوس هوفر، بنیانگذار مکتب آلمانی ژئوپلیتیک می گوید:«ژئوپلیتیک تحقیق درمورد رابطه میان زمین و سیاست است». ریمون آرون در کتاب «جنگ و صلح» در تعریف خود، ژئوپلیتیک را عبارت از طراحی جغرافیایی روابط استراتژیک همراه با تحلیل اقتصادی - جغرافیایی منابع و تفسیر نگر - ش دیپلماتیک حاصل از حیات جوامع بشری و محیط زیست پیرامون آنها می داند (داداندیش، ۱۳۸۶: ۷۸).
سیاست جغرافیایی به طوری خاص، می تواند راهکاری برای تعیین سیاست های متخده برای کشورها بر اساس عوامل جغرافیایی ارائه شده برای کشورها باشد؛ عواملی همچون: موقعیّت جغرافیایی کشور یا کشورهای مورد نظر و یا وسعت های آن، پدیده های سرزمینی، سرزمین، منابع طبیعی همچون منابع انرژی و… . درگذشته این اصطلاح بیشتر تأثیرجغرافیا در سیاست می پرداخت ولی در سالهای گذشته این مبحث رشد یافته است و معانی گسترده‌تری را دربر گرفته است. در انگلیسى، به آن Geopalitics، در آلمانى به خاستگاه اصلى آن، Geopolitike و در فرانسوى Geopolitique اطلاق شده است. ژئوپلیتیک پویا است، ایستا نیست. آن نشان دهنده واقعیت های بین المللی و مجموع قدرتهای در حال ظهور جهان که از تعامل جغرافیا از یک سو و تکنولوژی و توسعه از سویی دیگرهستند، است (Bert Chapman, 2011 :3). تعاریف متعددی توسط دانشمندان جغرافیای سیاسی از مفهوم و ماهیت علم ژئوپولیتیک شده است؛ اما در همه این تعاریف، وجود دو عامل “سیاست” و “جغرافیا"، یک مقوله مشترک خاص تمامی آنهاست. در یک بیانی روشن، این علم را این گونه تعریف کرد: «ژئوپولیتیک یا سیاست خارجی اثر محیط و اشکال یا پدیده های محیطی چون موقعیّت جغرافیایی، شکل زمین، منابع کمیاب، امکانات ارتباطی و انتقالی (زمینی، دریایی و هوایی)، وسایل ارتباطات جمعی و … را در تصمیم گیری سیاسی، بویژه در سطوح گسترده منطقه ای و جهانی را بررسی می کند (مجتهدزاده، ۱۳۸۱: ۱۲۸).
تمامی مفاهیم دارای تاریخند و جغرافیا و اصطلاح ژئوپلتیک نیز استثنا نمی باشد. واژه ژئوپلتیک ابتدا در سال ۱۸۹۹ بوسیله دانشمند علوم سیاسی سوئدی رودلف کی اِلن به کار گرفته شد این واژه ابتدا از تاریخ طولانی و متنوع و پرفراز و نشیبی در قرن بیستم برخوردار بوده است و پس از معنی اصلی آن در کارهای کی الن، وجود دارد بخوبی توانسته است در ساختن معنی ارتباط کلی جغرافیا و سیاست (ژئو پلیتیک) موثر باشد (اتوتایل، ۱۳۸۰: ۲۰). جنبه کاربردی مطالعات ژئوپولیتیک - و نه جنبه آکادمیک آن - را باید در دوران باستان و در شکل گیری نخستین دولت ها و امپراطوری ها در عرصه جهانی دانست؛ زمانی که عامل رقابت جهت دستیابی به سرزمین میان آنها، نخستین برخورد های بشری بر روی کره زمین را معنا می بخشید. در واقع قدمت ژئوپلتیک، مطمئناً به اندازه قدمت جستجوی انسان برای قلمرو، امنیّت و نیز به اندازه قدمت دیپلماسی، استراتژی، حسادت و ترس بوده است (مویر، ۱۳۷۹: ۳۶۵). آنچه به عنوان بحث های ژئوپلیتیکی یاد می شود دارای سابقه بس طولانی تری نسبت به دو سه سده اخیر و دوران کی «اِلن» یا «راتزل» است و جنبه عملیاتی مطالعات ژئوپلیتیک به عنوان بخش از دانش جغرافیای سیاسی را باید به دوران باستان و رقابتهای قدرتهای امپراطوریهای ایرانی تحت عنوان هخامنشی و یا ساسانی و رومی جستجو کرد.^[۱۲] از نوشته های هرودوت، اَفلاطون، مُنتسکیو، هِردر و هِگل چنین برمی آید که این نویسندگان مشاهدات جغرافیایی- سیاسی خود را بدون آگاهی از وجود چنین شاخه مستقلی تحت عنوان جغرافیای انسانی به رشته تحریر درآورده اند (میرحیدر، ۱۳۸۷: ۹). ژئوپلتیک به دلیل شکل گیری آن به دست نخستین کارشناسان خود در اروپا، موجود خام دوره خود بود و در مادی گرایی جغرافیای کهنه قرون گذشته، ریشه داشت (مویر،۱۳۷۹ : ۳۶۶). این مطالعات در دوره معاصر مشخصاً در قاره اروپا توسط دانشگاهیان شکل گرفت، توسط سیاسیون مورد توجّه و پرورش قرار گرفت از این رو توسط آنان بصورتی افراطی و دیوانه وار در سیاست های مخرب و جنگجویانه سردمداران اروپایی خود در قرن بیستم مورد استفاده قرار گرفت و بر همین اساس، بعد از آن، تا مدتها مورد بی مهری و عدم توجّه واقع شد تا آنجا که از دانشگاهها بیرون رانده شد. ژئوپلتیک در قرن بیست زاده شد، با پیچ و خم های آن در هم آمیخت و در پرتلاطم ترین مقاطع آن هویت یافت. با جنبش های ملی نیمه نخست سده همراهی کرد، اما نقش الهام بخش آن در توسعه طلبانه هیتلر آن را بنام بی اعتبار کرد که پس از جنگ جهانی دوم، از اندیشهای بین المللی رخت بربست (دورو، ۱۳۸۱: ۱). ژئوپلیتیک به منزله ابزاری برای نزدیک کردن سیاست دولتها به یکدیگر مورد توجه قرار گرفته است. در یک قرن گذشته و در زمانی که جغرافیای سیاسی در عرصه علوم انسانی ظاهر شد، هدف آن تجزیه و تحلیل عینی نبود، بر عکس گرایش سیاسی آن به نفع یکی از دولتها بود. در زمان جنگ جهانی دوم و گرایش نازی ها به سلطه طلبی و سیطره بر اروپا مشروعیت آن از بین رفت (سوتاژ، ۱۳۸۶: ۱۰). تا آنکه بار دیگر دانشمندانی علم دوست از دانشگاهیان که دانش را در خدمت انسانی به کار می بردند و نه مانند سیاست مدراران در بند مطامع سلطه جویانه و نژادپرستانه خود به کار می بردند و بدین وسیله بار دیگر ژئوپلیتیک در دانشگاه زاده شد و به جهانیان تنها جهت خدمت انسان و دور از جنگ مورد استفاده قرار گرفت. در سال ۱۹۰۵ کلین واژه آلمانی «گئوپلتیک» را که به معنای«علم حکومت در حکم قلمرو - ی در فضا» بود به کار گرفت. نه به این دلیل که کار رودلف کلین به نحو چشمگیری علمی بود، بلکه به این دلیل که اثر او آمیخته به افراط در ناسیونالیسم و داروینیسم بود (مویر، ۱۳۷۹: ۳۶۶).
ژئوپلیتیک در تعریف سنتی خود به نقش عوامل جغرافیایی به ویژه موقعیت کشورها در روابط بین الملل توجه خاصی مبذول می دارد. نظریه هایی که در سالهای آخر قرن نوزدهم و نیمه اول قرن بیستم توسط آلفرد تایر ماهان، هالفورد مکیندر، هاوس هافر و اسپایکمن و دیگران ارائه شد همه در راستای چنین تعریفی قرار داشتند (میرحیدر، ۱۳۸۶: ۳۷). بهطور کلی ژئوپلیتیک از یک طرف علم سیاست جغرافیاست برای درک واقعیت‌های محیط جغرافیایی و عوامل جغرافیایی که بر سیاستهای جهانی تأثیر می‌گذارد و آنها را متحول میکند و منافع ملی را تأمین یا حفظ می‌کند و از طرف دیگر اندیشه و تفکر انسانها و نهادهای صاحب قدرت است که بر خط مشی سیاستهای ملی - منطقهای و جهانی تأثیر میگذارند. ژئوپلتیک از زمان وضع واژه آن از نظر مفهومی و از نظر موقعیت اجتماعی و علمی دچار فراز و نشیب شده و از حالتی شناور در موضوعات مورد علاقه نیز برخوردار بوده است (حافظ نیا، ۱۳۸۵: ۲۱).
۲ – ۲ نظریات پایه ارائه شده در تاریخ مطالعات ژئوپلیتیک
در طول تاریخ مطالعات ژئوپلیتیک، نظریاتی ارائه شده است که هر مطالعاتی که در حوزه مطالعاتی ژئوپلیتیک قرار دارد، بر این نظریات متکی خواهد بود؛ علاوه بر راتزل که به عنوان بنیانگذار مکتب آلمان و نخست کس که توجه به مطالعات ژئوپلیتیک رابا ارائه نظریه ارگانیکی حکومت در جنبه کاربری آن و در ارتباط با کشور ارائه نمود، نظریات دیگری توسط دانشمندان دیگری همچون هلفورد مکیندر‎ بریتانیایی با ارائه هارتلند، آلفرد‎ ‎هامان ـ افسر بازنشسته نیروی دریایی ـ با ارائه قدرت دریایی عوامل جغرافیایی که موجب کسب قدرت دریایی می‌شوندرا به طورکامل توضیح‎ ‎داد و … از جمله بنیان گذاران نظریات بنیادین جغرافیای سیاسی، نیز به گسترش و ‏ترویج جغرافیای‎ ‎سیاسی مدرن اقدام کردند.
جدول ۱ - ۲: مهمترین نظریات ارائه شده در رابطه با مناطق مهم و راهبردی

ون دین وهمکارانش^[۵۷] (۱۹۹۴) مدل زیر را برای رفتار شهروندی سازمانی مطرح نمودند(۹۸).
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

شکل ۲-۲: مدل رفتار شهروندی سازمانی (ون دین و همکاران ۱۹۹۴)
مهم ترین مطالعات انجام شده پیرامون شناسایی ابعاد رفتار شهروندی سازمانی به صورت زیر خلاصه می شود (۲۷):
نوع دوستی : چیون لو و همکاران (۲۰۰۶) ، مسیر و وایت(۲۰۰۶)، پیرسی و همکاران (۲۰۰۶)، کیم (۲۰۰۶)، دسیریلیا و همکاران (۲۰۰۶) ودوناوان و همکاران (۲۰۰۴).
فضیلت مدنی : ائویاگی،کاکس و مک گوییر (۲۰۰۸)و چیون لو و همکاران (۲۰۰۶).
وفاداری سازمانی : کرنودل (۲۰۰۷)، بینستوک و همکاران (۲۰۰۳) و بولن (۱۹۹۷).
وجدان کاری : کاسترو و همکاران (۲۰۰۴)، نایلزو جولی(۲۰۰۳)و ماتینز (۲۰۰۱).
روحیه جوان مردی و مردانگی :ائویاگی،کاکس و مک گوییر (۲۰۰۸)، آدکک(۱۹۹۹)، ماتینز (۲۰۰۱) ،کویز(۲۰۰۱) ،بل و منگوک (۲۰۰۲) و یون و سو (۲۰۰۳).
اطاعت سازمانی : بینستوک و همکاران (۲۰۰۳)و ون دین، گراهام و دینش (۱۹۹۴).
تواضع و فروتنی : چیون لو و همکاران (۲۰۰۶)، دسیویلیا و همکاران (۲۰۰۶) و بل و منگوک (۲۰۰۲).
ابتکارات فردی : کرنودل (۲۰۰۷).
باید اشاره نمود که مطالعات بر روی درک بهتر رفتار شهروندی سازمانی تا به اکنون ادامه دارد و هر یک از صاحب نظران نیز در مطالعات خود به ابعاد متفاوتی از این پدیده اشاره داشتهاند. به دلیل جلوگیری از اطاله کلام، سایر مطالعات انجام شده پیرامون شناسایی ابعاد رفتار شهروندی سازمانی، در جدول۲-۱ ارائه شده است(۶).
جدول۲-۱: ابعاد رفتار شهروندی سازمانی از سال ۱۹۸۳ تا ۲۰۰۸

توان علمى زراره در مناظره‏ها و مباحثه‏ها‌:
ابوغالب زراری از نوادگان اعین که با شش واسطه به پدر زراره می‌رسد در سال ۳۵۰ هجری، رساله‌ای در وصف خاندان اعین نوشته است.با توجه به اطلاعات دقیق او،در همان رساله درباره زراره می‌نویسد: می‌نویسد، زراره در مباحث علمی اهل جدل‌‌، گفتگو و مناظره بود و هیچ کس در مقابل استدلال و مناظرات او قدرت پایداری نداشت.مگر اینکه در اواخر عمر به خاطر پرداختن به عبادت از کلام فاصله گرفت. ^[۱۲۷]
همان‏گونه که پیشتر گفتیم، وى شخصى عالم، فقیه، ادیب، شاعر و متکلم بود، و در فقاهت نیز مانند سایر علوم به درجه والایى رسیده بود، به حدى که توانست فقه صحیح را از غیرصحیح تشخیص دهد و به انحراف استادش حکم‏بن عتیبه پى برد، و از هوادارى او دست‏بردارد، و ملازم درگاه ائمه(علیهم السلام) گردد‌.^[۱۲۸]
البته دربحث مناظرات، به مناظره ای اززراره که در مباحث کلامی باشد دست نیافتم.اما ازگزارش ابوغالب زراری که اورا اهل جدل‌‌، گفتگو و مناظره معرفی نمود و اینکه هیچ کس در مقابل استدلال و مناظرات او قدرت پایداری نداشت و این که زراره به خاطر پرداختن به عبادت در اواخرعمر بابرکتش از کلام فاصله گرفت، می‌توان استنباط نمود که زراره در مباحث کلامی هم مناظراتی داشته است. همچنین از مناظرات او در علوم دیگربه خصوص فقه می‌توان به توان بالای او در مناظرات پی‌برد.
زراره در فقاهت ‏به حدى رسیده بود که امام صادق‏(‌علیه السلام) او و برخى دیگر از یارانش را براى مباحثه با علماى دیگر مذاهب انتخاب مى‏کرد، و با صراحت تمام به مخالفان مى‏فرمود: اگر بتوانید اصحاب مرا در مباحثه علمى شکست دهید، چنان است که مرا شکست داده‏اید. ^[۱۲۹]
این سخن امام صادق (‏علیه السلام) بیانگر میزان اعتماد آن حضرت به مرتبه والاى علمى زراره و امثال او است. در میان مناظره‏ها و احتجاج‌هاى امام صادق(علیه السلام)با مخالفان به نمونه‏اى برمى‏خوریم که حضرت بعضى از اصحاب خود را براى مباحثه با خصم انتخاب مى‏نمایدو می‌فرماید: با آنان مناظره کن اگر بر آنها غلبه یافتى، چنان است که بر من غلبه یافته‏اى‌.^[۱۳۰] امام (‏علیه السلام) از این کار چند هدف را دنبال مى‏کند.
۱- از این طریق مزیت‏یاران و اطرافیان خود را به همگان بشناساند.
۲- ناتوانى خصم را آشکار کند.
۳- به آنها گوشزد نماید که آنان توانایى مباحثه و مقابله با یاران وى را ندارند، چه رسد به خود آن حضرت.
توانایى زیاد زراره در مباحثی که درآن تخصص داشت از دقت و باریک‏بینى وى نشات مى‏گرفت. او در پاره‏اى موارد به سؤال کوتاه اکتفا نمى‏کرد، بلکه تا موضوعى دقیقا برایش روشن نمى‏شد، دست از سؤال کردن برنمى‏داشت.^[۱۳۱]
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

در این زمینه به روایتى برمى‏خوریم که مصداق کامل ادعاى ما است، روایت از این قرار است.
زراره مى‏گوید: به امام باقر(علیه السلام) عرض کردم‌: فدایت ‏شوم. دو خبر یا حدیث معارض از شما به ما مى‏رسد. کدام یک را بگیریم و به آن عمل کنیم؟
حضرت فرمود: اى زراره‌‌، آن حدیث را که بین اصحاب مشهورتر است‏بگیر، و آن را که اندک و نایاب است رها کن.
عرض کردم: آقاى من; گاهى آن دو ‏ خبر هر دو مشهورند و هر دو بصورت ظاهر از جانب شما رسیده است‌.
حضرت فرمود: آن حدیث را که رواتش نزد شما عادل‏تر و موثق‏ترند بگیر و به آن عمل کن.
عرض کردم: روایتگران هر دو حدیث عادل و موثق و مورد رضایتند.
امام علیه السلام فرمود: بنگر و ببین کدام یک از آنها موافق مذهب عامه است پس آن را رها کن و به دیگرى که مخالف عامه است عمل نما.
عرض کردم: چه بسا هر دو موافق عامه باشند یا مخالف آنها در این صورت چه کنم؟
حضرت فرمود: آنچه که احتیاط دین تو در آن است‏بگیر، و آن را که مخالفت احتیاط است رها کن. عرض کردم: بدرستى که گاهى آن دو موافق با احتیاط است و یا مخالف با احتیاط در این حال چه کنم؟
حضرت فرمودند: در این صورت مخیر هستى که یکى را بگیرى و دیگرى را ترک نمایى. ^[۱۳۲]
این روایت‏بخوبى تلاش و کوشش و دقت نظر زراره را مى‏رساند، که چگونه احادیث را از زوایاى مختلف بررسى مى‏کرده است، و همین دقت و کاوشگرى وى بود که توانست از او دانشمندی زبردست‏بسازد.
راویان حدیث زراره‌:
در موردرونق کلاس درس اونقل شده است که افرادزیادی از زراره روایت کرده‏اندکه درادامه نام آنها را ذکر خواهیم کرد.البته ممکن است،بعضی ازاین افرادباعنوان شاگرد، ازمحضرجناب زراره کسب فیض کرده باشند.
جمیل بن دراج که در زمان خودش از فقها به‏شمار مى‏رفت در پاسخ محمدبن ابى عمیر که از وى سؤال مى‏کند‌:مجلستان چه نیکو و محفلتان چه آراسته است، مى‏گوید: «به خدا سوگند ما، در کنار زراره همانند کودکان هستیم در مقابل معلم.^[۱۳۳]
کلماتى که جمیل بن دراج راجع به آراستگى محفل درس زراره بیان داشته دست کم مشتمل بر دو نکته اساسى است:
۱- این که زراره قبل از آن تاریخ در کوفه حوزه درسى داشته است و کسانى در جلسات درسى وى حاضر مى‏شده‏اند.
۲- این که سطح آگاهى و دانش زراره آن قدر بالا بوده است، که افرادى چون جمیل‏بن‏دراج خود را چونان کودکى بى‏سواد در برابر کوهى از علم و دانش مى‏دیده‏اند.
اسامی راویان حدیث زراره‌:
۱- حریزبن عبدالله حزیر ۲- عبدالله بن بکیر ۳- عمربن اذینه ۴- موسى بن بکر ۵- جمیل بن دراج ۶- على بن رئاب ۷- ابان ۸- جمیل ۹- ابان بن عثمان ۱۰- ثعلبه بن میمون ۱۱- عبدالله‏بن مسکان ۱۲- مثنى الحناط ۱۳- مثنى ۱۴- محمد بن حمران ۱۵- حمادبن عثمان ۱۶- هشام بن سالم ۱۷- حماد ۱۸- ربعى‏بن عبدالله ۱۹- ابى جمیله ۲۰- محمدبن على الحلبى ۲۱- اسحاق بن عبدالعزیز ۲۲- قاسم بن عروه ۲۳- درست الواسطى ۲۴- داودبن سرحان ۲۵- خالدبن نجیح ۲۶- اسماعیل بن جابر ۲۷- حمادبن عیسى ۲۸- صفوان ۲۹- مسمع بن عبد الملک کردین ۳۰- على‏بن سعید ۳۱- على‏بن عطیه ۳۲- هشام بن حکم ۳۳- یونس ۳۴- ابن نویه ۳۵- ابوجعفر احول ۳۶- ابراهیم بن عبدالحمید ۳۷- حسن بن موسى ۳۸- حسین‏بن عثمان ۳۹- داود عجلى ۴۰- صالح ۴۱- عبدالعزیز بن حسان ۴۲- على بن عقبه ۴۳- فراش ۴۴- فضیل ۴۵- مثنى بن عبدالسلام ۴۶- محمدبن سماعه ۴۷- محمدبن عطیه ۴۸- معاویه بن وهب ۴۹- هیثم بن حفص ۵۰- ابن ابى قره ۵۱- ابن ابى‏لیلا ۵۲- ابن رباط ۵۳- ابوعیینه ۵۴- ابى‏بصیر ۵۵- ابى‏زیاد الهندى ۵۶- ابى الهیثم ۵۷- ابى ایوب خزار ۵۸- ابان الاحمر ۵۹- ابان بن تغلب ۶۰- ابراهیم بن عمر ۶۱- اسماعیل البصرى ۶۲- اسماعیل بن فراش ۶۳- بکیربن اعین ۶۴- جمیل بن صالح ۶۵- حسن‏بن عبدالملک ۶۶- حسن بن عطیه ۶۷- حسن بن على ۶۸- حسین‏بن احمد المنقرى ۶۹- حسین بن موسى ۷۰- حمادبن ابى طلحه ۷۱- حمران بن اعین ۷۲- حنان ۷۳- رومى بن زراره ۷۴- سیف التمار ۷۵- عبدالله ۷۶- عبدالله‏بن ابى یعفور ۷۷- عبدالله بن محمد ۷۸- عبدالله بن یحیى کاهلى ۷۹- عبدالحمید الطائى ۸۰- عبدالرحمان بن حجاج ۸۱- عبدالرحمان بن یحیى ۸۲- عبدالعزیز عبدى ۸۳- عبدالکریم ۸۴- عثمان ۸۵- عبید ۸۶- عبیدبن زراره ۸۷- عقبه بن خالد ۸۸- على‏بن حدید ۸۹- على‏بن جعفر حضرمى ۹۰- على بن حمزه ۹۱- عیسى بن ابى حمزه ۹۲- فضاله بن ایوب ۹۳- قاسم بن محمد ۹۴- مثنى بن ولید ۹۵- محبوب بن شهاب ۹۶- محمدبن حسن ۹۷- محمدبن حمران ۹۸- محمدبن مسلم ۹۹- معاذ ۱۰۰- یحیى‏بن مثنى ۱۰۱- یعقوب‌. ^[۱۳۴]
در میان نامهاى روایتگران از زراره تعدادى از آنها به نظر شخص واحد جلوه مى‏کنند، و ممکن است گمان شود، نام یک فرد دو یا چند بار تکرار شده است ولى چنین نیست، مخصوصا زمانى که تنها در سلسله سند حدیث آمده باشد چون این نام‌ها مردد بین دو تا سه راوى است. از این‏رو این نامها را در جاهایى که بدون پسوند یاد شده است ما نیز بدون پسوند یاد کردیم و چنین است در جاهایى که با پسوند ذکر شده است. هر چند در بعضى موارد احتمال یکى بودن بعضى از نام‌ها نیز مى‏رود. ^[۱۳۵]
بخش دوم:
اندیشه‌های کلامی
مقدمه‌:
در مقدمه به اختصار به برسی منابعی که ازاندیشه‌های کلامی زراره سخن به میان آورده‌اند می‌پردازیم وتا حدودی با جایگاه آن منابع و صحت و سقم استنادات آنها‌‌، آشنا خواهیم شد.
در دسته‌بندی شخصیت‌های علمی شیعه در عصر حضور سه جریان علمی متمایز وجود دارد. یک جریان، جریان متکلمان هستند، جریان دیگر خط حدیثی است و جریان آخر جریان متهم به غلو است.
در جریان کلامی به شهادت آثار کهن تا متأخر‌‌، چهار شخصیت از بقیه متمایز هستند و هرکدام صاحب یک سبک کلامی شیعی می‌باشند. که علی‌رغم مشابهت‌های فراوان دارای اختلافاتی هم می‌باشند.
یکی زراره و خاندان او که در رأس آن حمران‌بن اعین، برادر بزرگ زراره، عبدالله و عبیدالله و فرزندان زراره، عبدالله بن بکیر فرزند برادر زراره می‌باشند.همچنین گروه دیگری مثل محمدبن مسلم که بعنوان متکلم مطرح نشدند ولی متصل به این مدرسه کلامی هستند، می‌باشند.
دیگری مومن الطاق است که برخلاف زراره یک شخصیت عرب اصیل است که سابقه تشیع او در اعقاب او وجود دارد که از زمان اما سجاد(ع) جد، پدرو عموی او از اصحاب اهل‌بیت (ع)بودند.
شخصیت سومی که در جریان متکلمان حضوردارد، هشام‌بن سالم است.
ودرآخر‌‌، شخصیت چهارمی که در نقطه اوج قرار دارد، هشام‌بن حکم است که به لحاظ فراوانی شاگردان و تولید نظریه‌های کلامی و به لحاظ کیفیت آثار کلامی بر دیگران برتری دارد.
لذا اگر بنا باشد در دوران حضور چند نفر را بعنوان متکلم نام ببریم، این چهار نفر خواهند بود‌.
لکن از آنجا که هیچ اثر مستقیمی از این شخصیتها بر جای نمانده است‌‌، این مساله یکی از دشواری‌های ما در تحلیل دوران حضور است. لذااگر بنا بر این باشد که ازآراءآنها اطلاع پیدا کنیم، ازاین چند راه میتوان به آراء شان پی برد، یکی آثار بر جای مانده از آنهاکه کتب مکتوب آنهاست، دیگری مقالاتی است که از آنها توسط دوستان یا مخالفان منعکس شده است، یا روایاتی که از آنها نقل شده است، با این اعتقاد که نقل روایات متکلمان و محدّثان متکلم، ناظر بر دیدگاه آنها می‌باشد، یعنی آنها روایات معارض با اندیشه‌های خود را نقل نمی‌کنند.ومنبع چهارم شناخت اندیشه‌های آنان، مراجعه به آثار و ایده‌های شاگردان یا مرتبطان نزدیک به این شخصیت‌هاست.
لذا از این چهار راه می‌توان به شخصیت آنان پی برد و از طریق ارتباطات آنان و همخوانی اعتقادی آنان مدرسه آنها را کشف می‌کنیم‌. و از طریق ردّ و اشکالاتی که نسبت به سایر جریان‌های مقابل دارند به اختلافات این چهار مدرسه می‌توان علم پیدا کرد.
قدیمی‌ترین فهرستی که آثار شیعه را منعکس نموده است، فهرست ابن‌ندیم است که درذیل بابی ‌با عنوان فهرست آثار متکلمان، فصلی دارد به نام (ما صنفوه من الکتب من الشیعه الامامیه و الزیدیه) ^[۱۳۶]‌.
افرادی که ابن‌ندیم از دوره حضور‌‌، ذکر می‌کند سه شخصیت بیشترنیست و بعد دو شخصیت دیگر اضافه می‌کند ولی از آنها چیزی نقل نمی‌کند،که یکی هشام‌بن سالم و دیگری ابومالک حضرمی،شاگرد هشام‌بن حکم می‌باشد. ابن‌ندیم برای این دو نفر هیچ کتابی ذکر نکرده است. پس در مجموع پنج شخصیت مطرح در این دوره از نگاه ابن ندیم‌‌، این افراد هستند، یکی علی‌بن اسماعیل‌ابن میثم تمار که ابن ندیم از او به عنوان (اوّل من تکلّم فی مذهب الامامیه) ^[۱۳۷]یاد می‌کند، که البته این مطلب نادرست است، زیرا او از شاگردان هشام‌بن حکم است‌.
شخصیت‌های چهارم و پنجمی که نقل می‌کند، هشام‌بن حکم ومومن الطاق است.
نکته آنکه، مرحوم شیخ از فهرست ابن ندیم فراوان استفاده کرده است‌‌، اگرچه مرحوم نجاشی هم از ابن ندیم استفاده می‌کند، ولی از آنجا که خود‌‌، صاحب فن و متخصص می‌باشد، مباحث خود را با منابع دیگر تطبیق می‌دهد. اینجاست که بین تعریف ابن ندیم از این افراد یا تعریفی که شیخ طوسی نقل می‌کند، با نسخه نجاشی اختلاف مشاهده می‌شود. لذا توصیفات نجاشی به لحاظ تحقیق علمی‌‌، تقریباً در هر جا مقدم است. بعبارت دیگر‌‌، هنگام اختلاف میان نجاشی، شیخ و ابن ندیم، نجاشی را بدلیل اینکه متخصص‌تر و متأخر است‌‌، مقدم می‌دانیم.
نکته مهم دیگر، این است که از میان چهار شخصیتی که از آنان به عنوان صاحبان اندیشه در دوره حضور یاد کرد ه ایم‌‌، ابن ندیم، هشام بن حکم را بسیار مفصل بیان می‌کند.ولی از زراره بحث چنانی نمی‌کند، چرا که زراره متکلمی بود که دراواخر عمر خود از عرصه کار کلامی کنار رفت و آثار محدودتری هم نسبت به دیگرا ن دارد. اگرچه به دلیل جایگاه فکری‌اش و تقدمش‌‌، نفوذ بسیار گسترده‌ای داشته است‌.
جمله‌ای را ابن ندیم در فهرست خودش درباره زراره به این مضمون نقل می‌کند‌: زراره اکبر رجال شیعه، فقهاً و حدیثاً و معرفه بالکلام و التشیع ^[۱۳۸]. زراره بزرگترین شخصیت شیعی به لحاظ فقهی، حدیثی، دانش کلام و آشنایی با تشیع است.
به لحاظ فقهی و حدیثی در این عبارت بحثی نیست‌‌، زیرا با توجه به حجم روایات زراره در این مسأله این ادّعا به دور از واقعیت نیست‌.
ولی آیا می‌توان به واقع زراره را اکبر رجال شیع در حوزه کلام دانست یا نه؟
فان‌اس هم زراره را به عنوان نخستین شخصیت کلامی شیعه معرفی می‌کند. ^[۱۳۹]
البته کلمه نخستین، ترجمه دقیقی از کلمه اکبر نیست.زیرا یقیناً ابن ندیم معتقد نیست که زراره اولین متکلم شیعی است، چون خودش علی‌بن اسماعیل ابن میثم تمار را اولین متکلم شیعی معرفی می‌کند.^[۱۴۰]